درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (1) کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی و معارف

1) ابیات زیر را بخوانید و آنها را تقطیع کنید.

2) نمونۀ زیر را از نظر ویژگی‌های قلمرو زبانی بررسی کنید.

سادگی زبان، کمی لغات عربی و لغات بیگانه‌ در مقایسه‌ با دوره‌های بعد، کهنه و مهجور بودن بخشی از لغات در مقایسه با دوره‌های بعد (مانند: بازارگان، آزمایمت)، استفاده از دو نشانه برای متمم (مانند: به درد کسان صابری اندر)، کاربرد «اندر» به جای «در».

3) نمونه‌های زیر را از نظر ویژگی‌های سبکی بررسی کنید.

الف)

شیخ ما را گفتند: «که فلان کس بر روی آب می‌رود.» گفت: «سهل است چغزی و صعوه‌ای نیز بر روی آب می‌رود.» گفتند: «فلان کس در هوا می‌پرد.» گفت: «زغن و مگس نیز در هوا می‌پرد.» گفتند: «فلان کس در یک لحظه از شهری به شهری می‌رود.» شیخ گفت: «شیطان نیز در یک نفََس از مشرق به مغرب می‌رود. این چنین چیزها را چندان قیمتی نیست. مرد آن بُوَد که در میان خلق بنشیند و برخیزد و بخُسبد و بخرد و بفروشد و در بازار در میان خلق، ستد و داد کند و زن خواهد و باخلق درآمیزد و یک لحظه از خدای غافل نباشد.»

اسرارالتوّحید، محمّدبن منوّر

کاربرد جمله‌های کوتاه، رواج نثر داستانی و عرفانی، استفاده از آرایه‌های ادبی در نثر:
(مراعات‌نظیر مانند: چغز و صعوه/ زغن و مگس و...، تضاد مانند: داد و ستد/ خریدن و فروختن/ مغرب و مشرق، واج‌آرایی و واژه‌آرایی و...)، کاربرد عنصر مناظره، کاربرد واژه‌های عربی(مانند: صعوه: هر پرنده کوچک به اندازه گنجشک/ سهل: آسان/ خلق: مردم/ غافل: بی‌خبر و...)، کاربرد واژه‌های کهن (مانند: چغز: وزغ، قورباغه، صدای وزغ/ بخسبد: بخوابد/ درآمیزد: معاشرت کند).

ب)

زیرک گفت: «آورده‌اند که زغنی بود، چند روز بگذشت تا از مور و ملخ و هوّام و حشرات که طعمۀ او بود، هیچ نیافت که بدان سدّ جوعی کردی. یک روز به طلب روزی برخاست و به کنار جویباری چون متصیّدی مترصّد بنشست تا از شبکۀ ارزاق شکاری درافکند. ناگاه ماهی‌ای در پیش او بگذشت، زغن بجست و او را بگرفت، خواست که فرو برد؛ ماهی گفت: تو را از خوردن من چه سیری بود؟ لیکن اگر مرا به جان امان دهی هر روزه ده ماهی از برف دی مهی سپیدتر و پاکیزه‌تر بر همین جایگاه و همین ممر بگذرانم تا یکایک می‌گیری و به مراد دِل به کار می‌بری و اگر واثق نمی‌شوی، مرا سوگندی مغلّظ ده که آنچ گفتم، در عمل آرم. زغن گفت: بگو به‌خدا، منقار از هم باز رفتن و ماهی چون لقمۀ تنگ روزیان در آب افتادن یکی بود.